Sterilisatie in de tandartspraktijk: wat de Hoge Gezondheidsraad vraagt

Sterilisatie is geen klus die je één keer goed instelt en dan vergeet. Elke cyclus, elke testdag en elk zakje dat je sealt moet kloppen, en achteraf aantoonbaar zijn. Wie als praktijkmanager de sterilisatieruimte organiseert, botst vaak op twee vragen: welke Belgische aanbevelingen gelden er nu eigenlijk, en wat moet je bijhouden? In dit artikel overlopen we de volledige cyclus van reiniging tot opslag, wat je per dag, week en jaar registreert, en welk verbruiksmateriaal elke stap vraagt. Alles is gebaseerd op de adviezen van de Hoge Gezondheidsraad (HGR), met links naar de bron.

Welke richtlijnen gelden er in België?

Er zijn twee HGR-adviezen die je samen moet lezen:

• HGR 8363 (2011) – Aanbevelingen met betrekking tot de infectiebeheersing bij tandheelkundige zorgverlening. Dit is nog altijd het tandheelkundige referentiedocument: instrumentcategorieën, reiniging, het type autoclaaf en de omgang met hand- en hoekstukken.
• HGR 9682 (2023) – Sterilisatie van medische hulpmiddelen. Dit advies vervangt de vroegere sterilisatieaanbevelingen en vermeldt uitdrukkelijk dat verwijzingen ernaar in andere adviezen, zoals HGR 8363, voortaan naar dit document wijzen. Het richt zich op zorg in én buiten het ziekenhuis, ook op privépraktijken.

Twee nuances. HGR-adviezen zijn aanbevelingen, geen wet. En 9682 is grotendeels geschreven voor centrale sterilisatieafdelingen van ziekenhuizen. Hieronder nemen we enkel over wat ook in een praktijk met een kleine stoomsterilisator toepasbaar is.

Stap 1: voorbereiding, reiniging en desinfectie

HGR 8363 deelt instrumenten in naar risico. Kritische instrumenten (chirurgie, endodontie) worden gereinigd, gedroogd en gesteriliseerd. Voor semikritische instrumenten die slijmvliezen raken, zoals spiegels, sondes of vulinstrumenten, volstaat thermodesinfectie. Niet-kritisch materiaal wordt gereinigd en gedroogd. Wegwerpmateriaal wordt nooit herverwerkt.

• Nat houden, niet laten weken. Voorkom dat vuil opdroogt tot je verwerkt, maar laat instrumenten niet lang in een bad liggen (corrosie).
• Machinaal reinigen. Een reinigings- en desinfectietoestel (thermodesinfector) geniet de absolute voorkeur. Een huishoudvaatwasser is niet geschikt. Volgens HGR 9682 is een A0-waarde van minstens 600 nodig als er daarna nog gesteriliseerd wordt.
• Ultrasoon voor fijn werk. Voor boortjes, endovijlen en ander kwetsbaar tandheelkundig materiaal raadt de HGR een ultrasoonbad aan, met een geschikt middel dat je tijdig vervangt. Test de werking minstens één keer per week met een PCD.
• Handmatig enkel als uitzondering. Doe het onder water, met een borstel met lange steel en met beschermmiddelen.

Hand- en hoekstukken worden vanbinnen en vanbuiten gereinigd, geolied met hittebestendige olie en daarna verpakt geautoclaveerd.

Stap 2: verpakken en etiketteren

Instrumenten die steriel bewaard moeten worden, worden verpakt gesteriliseerd. Volgens HGR 9682:

• Gebruik sterilisatiezakjes conform ISO 11607 / EN 868, bij voorkeur peel-off laminaat met lotnummer.
• De inhoud beslaat hoogstens 75% van het poreuze oppervlak. Plooien mag niet.
• Sluit met een gevalideerd lastoestel dat je dagelijks test, en controleer de lasnaad voor én na sterilisatie.
• Elke verpakking krijgt een passage-indicator (klasse 1) en een vervaldatum. Schrijf nooit op de verpakking zelf: gebruik een etiket.
• Op het etiket staat minstens een identificatiecode. Productiedatum, lot en vervaldatum maken het traceren een stuk eenvoudiger.

Stap 3: de sterilisatiecyclus en vrijgave

Voor tandheelkunde raadt HGR 8363 een kleine stoomsterilisator volgens EN 13060 aan. Type B is onontbeerlijk zodra je kritische instrumenten of holle voorwerpen zoals hand- en hoekstukken steriliseert. Laad het toestel hoogstens voor ¾ en zet zakjes rechtop. Hetelucht- en glasparelsterilisatoren bieden geen garantie op steriliteit.

Een lading mag pas vrijgegeven worden als tijd, druk en temperatuur kloppen met de validatie, de indicatoren van kleur veranderd zijn, de lading droog is en alle verpakkingen intact zijn. Voldoet één punt niet, dan is de lading niet steriel en wordt ze opnieuw verpakt en gesteriliseerd (HGR 9682). Vergeet niet dat een indicator enkel toont dat het pakje een cyclus doorliep, niet dat het steriel is.

Welke testen en hoe vaak?

Controle	Frequentie	Bron
Tijd, druk, temperatuur, indicator, droogte en verpakking	Elke cyclus	HGR 8363, 9682
Bowie & Dick-test (testpakket) in de lege, opgewarmde sterilisator	Dagelijks voor de eerste lading en na elke technische ingreep	HGR 9682
Test van het lastoestel	Dagelijks	HGR 9682
Werking van het ultrasoonbad (PCD)	Minstens wekelijks	HGR 9682
Vacuümlektest (max. 1,3 mbar/min)	Wekelijks	HGR 9682
Reiniging van de autoclaaf volgens de fabrikant	Wekelijks	HGR 8363
Veiligheid en dichtheid door een externe technische controledienst	Bij aankoop en jaarlijks	HGR 9682
Requalificatie sterilisator, kalibratie en validatie lastoestel	Jaarlijks	HGR 9682

Biologische indicatoren? HGR 8363 beval ze in 2011 nog aan. HGR 9682 vindt ze nu niet langer aangewezen, behalve voor cycli op 121 °C. Bij een niet-conforme Bowie & Dick-test start je de productie pas opnieuw na een conforme test.

Opslag en houdbaarheid

Bewaar steriel materiaal droog, schoon en uit direct zonlicht. HGR 9682 noemt 15 tot 25 °C en een relatieve vochtigheid rond 60%. De houdbaarheid ligt niet langer vast. HGR 8363 sprak nog van “best niet langer dan 6 maanden”, maar volgens 9682 bepaal je ze met een risicoanalyse op basis van verpakking, opslag en het aantal manipulaties. Controleer de verpakking altijd vlak voor gebruik. Is een zakje beschadigd of vochtig, dan is het niet steriel.

Wat leg je vast?

• Per cyclus: datum, toestel, cyclusnummer en programma, de parameters of print, het resultaat van indicatoren, droogte en verpakking, wie de lading vrijgaf, en welke sets erin zaten.
• Per patiënt: welke set gebruikt werd. HGR 9682 vraagt een identificatiecode per set die je kunt koppelen aan de patiënt en de cyclus.
• Per dag en week: de Bowie & Dick-, lastoestel-, ultrasoon- en vacuümtesten, en de reiniging van de autoclaaf.
• Per jaar: de rapporten van externe keuring, requalificatie en kalibratie, plus onderhoud en herstellingen.

Verbruiksmateriaal per stap

• Reiniging: detergent voor de thermodesinfector, reinigings- en desinfectievloeistof voor het ultrasoonbad (een desinfectans moet volgens HGR 8363 een CE-gemarkeerd medisch hulpmiddel of een toegelaten biocide zijn), PCD-testen voor het ultrasoonbad, borstels, handschoenen en oogbescherming.
• Verpakken: laminaatzakjes of rollen in meerdere maten, passage-indicatoren of indicatortape, etiketten.
• Sterilisatie: Bowie & Dick-testpakketten, osmose- of gedemineraliseerd water volgens de fabrikant (de HGR raadt osmosewater aan), olie voor hand- en hoekstukken.

Valt één van die artikelen zonder, dan stopt de hele keten. Zonder testpakket geen vrijgave, zonder zakjes geen verpakte sterilisatie.

En in Nederland?

Nederlandse praktijken volgen de KNMT-richtlijn Infectiepreventie in mondzorgpraktijken (2016). Die vraagt een stoomsterilisator volgens EN 13060, het zelf documenteren van procesvoering en gebruikersonderhoud, periodiek onderhoud volgens NEN R8153, en hersterilisatie uiterlijk zes maanden na sterilisatie. De richtlijn wordt herzien: commentaar is mogelijk tot 14 november, en de definitieve versie volgt later.

Sterilisatieverbruik opvolgen met Swyp

In Swyp stel je voor zakjes, testpakketten en vloeistoffen een minimumvoorraad in. Zakt een artikel daaronder, dan komt het automatisch op je bestellijst. Je bestelt bij al je leveranciers vanuit één winkelmand, en Scout vergelijkt prijzen en stelt een voordeliger aanbod voor. Jij keurt elke wijziging goed. Zo ligt er altijd een testpakket klaar voor morgenochtend.

Lees ook

Hoe je zo'n drempel per artikel bepaalt, lees je in minimumvoorraad berekenen in je tandartspraktijk. Wil je de hele voorraad digitaal opvolgen, bekijk dan digitaal voorraadbeheer voor tandartsen. Start je een nieuwe praktijk, gebruik dan de checklist verbruiksmateriaal. Klaar om je sterilisatieverbruik onder controle te krijgen? Probeer Swyp gratis.

Bronnen

• Hoge Gezondheidsraad, HGR 8363 – Infectiebeheersing bij tandheelkundige zorgverlening (mei 2011)
• Hoge Gezondheidsraad, HGR 9682 – Sterilisatie van medische hulpmiddelen (2023)
• KNMT, Richtlijn Infectiepreventie in mondzorgpraktijken (2016, in herziening)
• KNMT, Geef jij commentaar op de herziene richtlijn Infectiepreventie?